Tristhefall’s Blog

Just another WordPress.com weblog

Sach nhu la cuoc doi II

with 2 comments

Bài 3: Viết sách để học

Viết sách cũng là một cách để học
(Nguyễn Hiến Lê)

Tôi sống trong chùa, ngắm những pho kinh Phật đồ sộ, thật là kinh hãi, không biết sao người ta viết ra ngần ấy chữ nghĩa, rồi đổ hết cho là lời của Phật. Và hiểu thế nào hai chữ giác ngộ, giác ngộ cái gì và giác ngộ thế nào.

Phần đông các cụ bà 60 tuổi đổ lên không hiểu một chữ nào trong những lời họ tụng. Đối với các cụ, Phật là đấng thiêng liêng có nhiều mắt để nhìn thấy mọi nỗi khổ của chúng sinh, có nhiều tay để cứu vớt mọi chúng sinh, việc của họ là yêu chồng thương con làm việc thiện.

Từ kinh Phật, lần ra được một ý nghĩa: thế giới mà ta nhìn thấy chỉ là thế giới mà ta nhìn thấy, không phải là như nó có. Hóa ra trí tuệ của mình là sai lạc cả. Ví dụ giản đơn ngôi nhà cao 4 thước đối với con người, thì chỉ là một thước đối với con mèo, dù ta cao 1,6 thước và con mèo cao 20 phân. Mỗi một con mắt nhìn thế giới một kiểu, do vậy mà hình ảnh thật của thế giới thế nào không ai biết.

Tôi bắt đầu ngo ngoe viết lách khi còn là một thiếu niên, khi đọc truyện của các nhà văn. Tôi thích câu nói của Jose Marti: Trong cuộc đời, mỗi người nên trồng một cái cây, đẻ một đứa con và viết một cuốn sách. Có lẽ câu nói ấy chỉ cuộc đời mỗi người đều phong phú, đáng để kinh nghiệm cho đời sau, không bao hàm ý nghĩa viết sách để trở thành nhà văn.

Ý nghĩ viết cái gì đó cũng dần qua đi, do vốn liếng quá nghèo nàn, cơm áo luôn níu kéo, cho đến khi người thầy của tôi bảo viết chung, một, rồi hai, rồi ba cuốn sách. Gửi vợ con và đồng lương còm về nhà ngoại, tập hợp tài liệu trong hai năm, tôi chui vào buồng làm việc liền một năm cả ngày lẫn đêm, khi ra thì phờ phạc như con ma.

Năm 1989, cuốn sách Mỹ thuật của người Việt ra đời. Thầy nói: “Cậu đã có danh vọng, và cậu sẽ ốm vì danh vọng”. Càng làm việc nhiều, bao nhiêu người thích thì có bấy nhiêu người ghét. 40 tuổi, khi gần kết thúc một cuốn sách, tôi thường lấy vải quấn chặt quanh ngực mới viết được. Nhớ đến lời của một văn hào: Sau mỗi lần ngòi bút chấm vào mực, thì để lại trong lọ mực một giọt máu. Dù sách của mình chỉ là khảo cứu nghệ thuật nhì nhằng, chứ chẳng phải là văn chương gì cả. Dẫu sao để viết được cũng phải đi khắp đất nước, xem xét hàng ngàn tác phẩm, do vậy mà cũng từng trải hơn, hiểu và yêu non sông gấm vóc hơn.

Đọc ở đâu đó, khi Thi Nại Am viết Thủy Hử, ông có đến 40 người hầu, 20 mươi đứa thiếu niên chuyên đi mời chúng bạn về kể chuyện, 20 ông già chuyên ghi ghép chuyện của 108 vị anh hùng. Thế mà ông vẫn phải thốt lên: “Nếu người đời không đọc truyện này, thì để cái thân sau của ta đọc vậy”. Thi Nại Am phải ngồi tù vì viết chuyện phản loạn, một người bạn quan chức vào ngục thăm bảo rằng: “Ông làm thế nào để vào ngục, thì hãy làm như thế để ra ngục”. Thi bèn viết Hậu Thủy Hử cho 108 anh hùng quy hàng, Xưa Phan Huy Chú viết Lịch triều hiến chương loại chí, ông được vua ban vài lạng cao hổ cốt, vài gói chè và mấy cây bút lông, nhuận bút có vậy.

Văn sĩ hôm nay có kẻ giàu vì viết lách, lại có người bỏ tiền tự in, vất vả vô cùng, nhưng hình như viết là một cái nghiệp, ma quỷ ấn bút vào tay, không viết không chịu được. Vào hiệu, bạt ngàn sách vở, riêng thơ và sách tham khảo cứu phần nhiều đáng ngờ lắm. Tình thơ thì rung động vì cả tiếng kêu của con tắc kè, khảo cứu thì sách nọ chép sách kia. Ngạn ngữ phương Tây nói: Viết một cuốn sách là giết chết một cái cây.

Nhiều khi tôi cảm thấy nếu không có Thần Phật phù trợ chắc không thể làm xong một việc lớn. Trong 10 năm, tôi đi nhiều đình chùa và lăng mộ, ghi chép và chụp tài liệu cho cuốn Điêu khắc cổ Việt Nam. Nơi gần có thể nhờ nhà nhiếp ảnh, nơi xa tự làm lấy. Chỉ tính tiền xe cộ, ăn ở có thể xây được cả ngôi nhà. Tôi bèn đi dạy học cho cho nhiều trường trung học nghệ thuật các tỉnh, từ đó theo học sinh về các làng quê, đi đến đâu cũng được sự tăng nhân dân giúp đỡ, leo lên đỉnh chùa, bệ tượng cứ như ở nhà mình và chưa bao giờ có ai hỏi về giấy tờ công tác.

Soạn xong sách được họa sĩ Trương Hạnh – giám đốc NXB Mỹ thuật – để cho tự do trình bày, tự chọn nơi in. Người nhận coi in là anh Ngoạn cẩn thận vô cùng. In xong ông Hữu Ngọc ở Quỹ Văn hóa Việt Nam – Thụy Điển mua nhiều sách phát cho các thư viện các tỉnh. Ông nói: “Cậu tuy không được đồng nào, nhưng sách của cậu quảng bá mọi nơi”. Tôi không biết cách nào để cám ơn bao nhiêu người như vậy, có những người tôi chưa từng biết mặt như anh Vũ Công Điền, chụp cho tôi toàn bộ điêu khắc Champa trong bảo tàng cổ vật Chàm Đà Nẵng, mà không hề đòi hỏi gì. Sau
này đi thăm lại các di tích, thấy một số tượng Phật bị mất trộm, đó là điều làm tôi còn mãi ấy náy.

Thế hệ chúng tôi nhiều xa lạ với máy vi tính, chủ yếu viết tay với bút mực. Nhìn thấy bản thảo chữ viết lằng ngoằng trên giấy trắng thú vị hơn nhiều so với chữ in ngay ngắn, và sau đó nếu lần đầu trông thấy quyển sách của mình được xuất bản thì mừng vui vô cùng.

Ông Phạm Văn Bổng, một nhà sưu tập ở Hàng Buồm, nay đã mất, có mua nhiều bản thảo hồi đầu của Nguyễn Huy Thiệp, cho tôi xem. Nhà văn viết chữ rất ngay ngắn, thưa chữ thưa dòng, trên một loại giấy thông dụng, có lẽ để cho dễ sửa, đầu truyện đôi khi vẽ thêm một hình minh họa. Tính chuyên nghiệp thể hiện ngay từ bản thảo. Thầy tôi ông Nguyễn Quân thì có thể viết ở bất cứ nơi đâu, giấy gì, bút gì cũng được, chữ không đẹp, nhỏ nhưng khá dễ đọc, viết hàng trăm trang nét chữ không khác, chứng tỏ tinh thần rất khỏe mạnh. Gặp tôi khi còn là sinh viên, ông hỏi: “Cậu có ngồi được 4 tiếng liền không?”. Ông và tôi cũng thường viết cả đêm, trong khoảng 20 năm liền, giờ thì chịu.

Bài 4: Tặng sách cho ai

Chỉ nên đọc sách của những người đắc đạo
(
Vivekananda)

Những người viết nhiều thường không đánh giá cao những người chữ đẹp. Nguyễn Quân nói: “Người chữ đẹp chỉ giỏi rán đậu cho vợ”. Ông cũng chê những người chơi cây cảnh: “Những tay kìm nén một cái cây còi cọc mấy chục năm không thể làm bạn được”. (Chỗ này tôi phải xin lỗi các nhà bonsai).

Hình như người viết bây giờ chia làm hai phái, phái viết tay và phái viết bằng vi tính. Nhiều người già vẫn viết tay, nhiều người trẻ viết máy, cảm xúc viết chắc cũng khác nhau, cũng giống như vẽ tranh sơn mài, các ông già vẫn thích bóng, nhẵn, phẳng, hình hài gần sự thực, thanh niên đắp, gạch, màu sắc hỗn độn hình thể mới ưa.

Nghệ thuật đôi khi vẫn cần lạc hậu. Sự lạc hậu được núp bóng truyền thống. Bút lông, bút chì, bút sắt, bút máy, bút bi rồi máy vi tính, có lẽ không đơn giản là sự thay đổi về kỹ thuật, sự thay đổi này có lẽ nói lên rất nhiều điều về con người.

Đứng ngoài nhìn cuộc sống của văn nghệ sĩ ai cũng thích. Thật là tự do, phóng túng, râu tóc quần áo đều khác người, rượu chè và nói phét, lại được nhiều chị em hâm mộ. Ở trong giới văn nghệ, mới biết đây là một môi trường không hay ho gì. Lúc nào cũng bức xúc với xã hội và chính trị, tiền bạc thì thất thường, gia đình thường lộn xộn, còn nghệ thuật luôn là cái đích rất ảo tưởng. Nếu định chui vào chỗ khó để rèn luyện thì được, chứ môi trường này không thành tài chắc chắn thành tật.

Ở một nơi như vậy, người có tài có lao động còn khổ, nhưng lại thấy không ít người bình an, nhìn kỹ thấy họ đang làm một thứ giả nghệ thuật. Hóa ra trong nghệ thuật có không ít anh nghệ sĩ giả trà trộn vào.

Hồi còn ở trên phố cổ, ban đêm thảng hoặc có vài nhà thơ say mềm từ quán rượu nào đó ghé qua. Họ lục rượu ở nhà tôi, uống cho thỏa thích, ngâm thơ vang cả hàng xóm, và tự hào nào có thua kém gì Lý Bạch, Đỗ Phủ. Rồi họ lôi từ trong túi một vài tập thơ (in rất đẹp) và quẳng ra đất, nhảy lên và đạp cho tơi tả cả bìa: “Như cứt, thế mà cũng gọi là thơ, này cho mày” – họ hét lên như vậy, rồi bỏ đi. Những tập thơ này chắc do các nhà thơ khác tặng.

Trước những tập sách bị cư xử như vậy, tôi cũng không đọc, mà gom chúng vào một cái vại sành. Có ngày bỗng nghe trẻ con quanh nhà đọc những câu thơ tình rất ngộ nghĩnh, tôi bèn lục lại những tập thơ kia, mới thấy nguyên bản từ đây. Đại loạn có câu, mà tôi xin phép phải diễn nôm na cách khác: Anh nhảy tọt vào trong lòng em / Như bom Mỹ khoan sâu lòng đất hồi chiến tranh phá hoại….Vô cùng xin lỗi bạn đọc và các nhà thơ khi viết những dòng này. Điều mà tôi muốn nói là không nên tặng sách cho các thi hào, danh nhân, trân trọng nhất là họ xếp lên giá sách và không bao giờ đọc.

Năm 1989, khi cuốn Mỹ thuật của người Việt của hai thầy trò tôi ra đời. Nhuận bút được 500 ngìn đồng, giá sách là 2 nghìn rưỡi. Thầy tôi nói đừng lấy tiền nữa mà lấy bằng sách, giữ lại một số, còn đem tặng bạn bè. Số sách tặng có lẽ 200 cuốn. Vài năm gần đây, khi dạy lịch sử mỹ thuật, tôi nói với học sinh nên tìm cuốn sách đó đọc, họ đã mua lại được ở hiệu bán sách cũ. Nhiều cuốn chưa được đọc lần nào, còn nguyên chữ đề tặng của Nguyễn Quân cho danh nhân này nọ.

Tôi cũng hay mua sách cũ, trong đ
ó có nhiều cuốn quý như Thơ Đường, Thơ văn Lý Trần…. đều do các danh nhân bán đi. Đương nhiên không thể bắt con người nhất nhất trọng vọng mãi một thứ, người ta cũng có quyền được bán, nhất là đang túng thiếu. Cho đến nay việc tặng sách không có gì thay đổi. Quan chức các ngành nhận được nhiều sách biếu nhất, thứ đến các giáo sư, tiến sĩ, danh nhân, rồi mới đến bè bạn. Sinh viên thì những người cần đọc nhất thì chả ai tặng. Khi còn bé một thầy giáo dặn tôi: “Đừng biếu xén cho người giàu, vừa chẳng được gì mà họ vẫn khinh. Nước chảy chỗ trũng là điều chẳng ra gì”.

Sách vở là tài sản quý báu nhất của con người, cung cấp cho ta biết bao trải nghiệm và chia sẻ.

Đọc Lê Quý Đôn, tôi thấy một bài châm rất hay: Ít tắm nắng chải đầu. Uống rượu ít ăn rau nhiều. Ăn thịt ít ăn cháo nhiều. Nhiều khi nhắm mắt ít khi mở mắt. Nhiều khi ở riêng ít khi ở chung. Đọc cuốn Giàu và Nghèo, có câu: chẳng ai lại cắn vào tay kẻ nuôi mình. Câu này nên treo ở ban chống tham nhũng.

Khi bắt đầu đọc được chữ trong sách báo đứa trẻ thấy vui làm sao, cho đến ngày mới cầm cuốn sách đã buồn ngủ díp mắt mới buồn làm sao. Chẳng thế mà Lý Bạch ngâm: “Triêu như thanh ti mộ thành tuyết” (Sớm còn biếc như tơ, chiều đã trắng như tuyết), để nói đến cái thoáng qua của cuộc đời.

PHAN CẨM THƯỢNG

Written by tristhefall

May 6, 2007 at 1:44 am

Posted in Common

2 Responses

Subscribe to comments with RSS.

  1. M. Gorki nói đại ý là sách giúp cho con người bớt man rợ hơn như loài cầm thú…

    Hana

    May 7, 2007 at 5:53 am

  2. Có ông anh bình luận bài này cũng hay hay:

    “Cuốn sách đầu tiên luôn ảnh hưởng đến cả cuộc đời một con người, người ta sẽ lặp lại vài tính cách và số phận trong đó như là định mệnh, và nếu là một cuốn sách dở thì sao nhỉ?”

    câu này anh có thể sửa hay hơn :

    “người yêu đầu tiên luôn ảnh hưởng đến cả cuộc đời một con người, người ta sẽ lặp lại vài tính cách và số phận trong đó như là định mệnh, và nếu là một người yêu dở thì sao nhỉ?”

    – “Những điều ta gặp phải trong cuộc sống và những cuốn sách ta đọc, hình thành trong một dòng chảy tư duy bất tận trong đầu, mà chính ta cũng không bắt nó ngừng được.” nếu em thấy câu này đúng ,thì em nên đọc “TÔTEM SÓI “

    . “Người thông minh phạm vi hoạt động lớn hơn, nhiều quan hệ hơn người ngu đần, do vậy mà cũng gặp nhiều rủi ro hơn”
    (Nguyễn trãi nói :xưa nay kẻ trí thường nhiều ưu hoạn )

    mặc dù dot nay anh khong co gì moi về viêc đoc(công việc thì co 1 số cái mới ),anh thấy vẫn phải thêm một câu nữa ,mà bài viết này không có : “Nếu trong bụng anh không có vạn quyển sách ,trong mắt anh không có cả núi sông ,thì đừng có viết sách”

    Tris

    May 7, 2007 at 8:05 am


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: