Tristhefall’s Blog

Just another WordPress.com weblog

Sach nhu la cuoc doi I

with 2 comments

Bài 1: Cuốn sách đầu tiên

Thật đáng sợ người nào cả đời chỉ đọc một quyển sách” (ngạn ngữ phương Tây)

Lúc tôi mới biết đọc, biết viết là lúc chiến tranh lan ra miền Bắc. Lên ô tô đi sơ tán, cha nhét vào túi tôi bộ truyện Tam quốc diễn nghĩa, của La Quán Trung, gồm 13 tập. Giữa rừng xanh núi đỏ, ngoài việc lang thang dưới các tán cây chò cao ngất hoặc trong đồi cọ, tôi chỉ còn biết ăn sắn luộc và đọc Tam quốc. Như mọi đứa trẻ con, chúng tôi thoạt tiên chỉ biết truyện này là những cuộc đấu liên miên của những anh hùng mã thượng, dần dà hâm mộ vài nhân vật trong đó. Ban tôi, khóc rống lên suốt ngày nhất định đòi bố đổi tên là Triệu Tử Long. Ba thế lực Ngụy, Thục, Ngô phân chia Trung Quốc, mấy chục năm đánh nhau, rồi chết hết cả một cách vô nghĩa, và gia đình Tư Mã lập ra nhà Tấn, thống nhất Trung Quốc. Sau này tôi biết có hàng vạn đứa trẻ như mình, cả thời thơ ấu chìm ngập trong Tam quốc, Thủy Hử, và không ít người trong số đó sau này đã thành danh. Tôi không biết nhà văn Nguyễn Huy Thiệp có thế không, nhưng hình như văn của ông đặc giọng văn học dịch (như của Phan Kế Bính). Tôi phân vân không biết nếu mình lớn lên bằng một cuốn sách khác thì như thế nào, có tốt hơn không, như trẻ con 10 năm trước nghiền Doremon chẳng hạn. Và tại sao, lại sống trong một cuốn sách nước ngoài mà không bằng một cuốn sách của nhà văn Việt Nam. Cuốn sách đầu tiên luôn ảnh hưởng đến cả cuộc đời một con người, người ta sẽ lặp lại vài tính cách và số phận trong đó như là định mệnh, và nếu là một cuốn sách dở thì sao nhỉ?

Ai đọc Tam quốc thoạt tiên cũng thích phe Lưu Bị, ghét phe Tào Tháo, dần đọc lịch sử, thấy Tào Tháo là nhà thơ, nhà chính trị kiệt xuất, mới thấy tiểu thuyết của nhiều chuyện bịa. Và rồi trở thành người đàn ông, nghe bài hát mở đầu phim Tam quốc diễn nghĩa, như thế này:

Cổn cổn Trường Giang đông thệ thủy

Lãng hoa đào khứ tận anh hùng

Thị phi thành bại chuyển đầu không

Thanh sơn y cựu tại

Kỷ độ tịch dương hồng

Bạch phát ngư tiều giang chử thượng

Quán khan thu nguyệt xuân phong

Nhất hồ trọc tửu hỷ tương phùng

Cổ kim đa thiểu sự

Đô phó tiếu đàm trung

Nghĩa là: Cuồn cuộn Trường Giang chảy về Đông/Sóng hoa cuốn sạch những anh hùng/Thành bại phải trái cũng như không/Núi xanh nguyên vẻ cũ/Mấy độ bóng chiều hồng/Bạc đầu ngư tiều trên bãi sông/ Kìa xem trăng Thu gió Xuân/ Một chén rượu nhạt vui mừng gặp/ Xưa nay đâu ít chuyện/ Bất quá trận cười suông. Xem ra thì không phải bình luận gì nữa, tiểu thuyết chính là những chuyện đảo điên nhất của cuộc sống, kết cục cũng là hư vô. Đây cũng là ý tưởng của nhiều sách chuyện mà sau đó tôi được đọc.

Ở nơi sơ tán, người ta tổ chức thi đọc thuộc bài thơ 30 năm đời ta có Đảng của nhà thơ Tố Hữu, phần thưởng là một thúng thóc. Mọi người vô cùng ngạc nhiên khi đứa cháu lên ba của tôi xung phong lên đọc, hóa ra nó đọc bài thơ ngắn Cẳng đậu đun hạt đậu, mà nó thuộc khi nghe tôi đọc Tam quốc. Tôi mới để ý rằng đối với trẻ con tất cả thơ trên đời cũng chỉ là thơ mà thôi và sách nào cũng như sách nào vậy. Và mọi nền giáo dục đều rất chủ quan khi nghĩ rằng những cuốn sách mình soạn cho trẻ con là sách tốt nhất. 40 năm sau, khi đã đọc vài bồ sách, tôi mới thấy được một lời của triết gia Ấn Độ Vivekananda: “Chỉ nên đọc sách của những người đắc đạo”, còn bao nhiêu sách vở trên đời đều nhảm nhí cả, thì đã quá muộn. Những điều ta gặp phải trong cuộc sống và những cuốn sách ta đọc, hình thành trong một dòng chảy tư duy bất tận trong đầu, mà chính ta cũng không bắt nó ngừng được. Đó thực sự là một dòng sông ô nhiễm trùm lên cái thiên lương của con người, đặc biệt vào lúc tuổi tác trở nên bảo thủ và thực sự biến thành bệnh tật hơn cả môi trường độc hại.

Nhưng sách nào là sách tốt để đọc từ tuổi thơ ấu? Rất khó để biết đấy, trừ một vài người có thiên tư và đặc biệt ngay từ nhỏ. Thỉnh thoảng tôi cũng tìm đọc vài nhà văn chưa nổi lắm, như cuốn Nước mắt tuyết trắng của Phạm Thuận Thành viết về những người đi lao động xuất khẩu ở Liên Xô cũ, rất chân tình và có những nhận xét thú vị: “Thủ trưởng thì ăn cắp tiền bạc của Nhà nước, người công nhân không có quyền hành gì thì ăn cắp thời gian.” Hay cuốn Ổ rơm của Trần Quốc Tiến nêu ra những tệ hại của chức sắc cấp làng xã, đến mức có thể tóm tắt phẩm cách của họ (những cán bộ thoái hóa) như sau: ngu dốt, tham lam, đồi trụy. Cuốn sách lấy từ thực tế của một vùng nhỏ ở Nam Định, mà tôi thấy nhiều nông dân ở Bắc Ninh vốn rất ít khi đọc sách cũng chuyền tay nhau. Tôi đến Nam Định trò chuyện với nhiều người và nêu ra ý rằng, dù sao cũng là văn chương, có nên hiện thực một cách thô thiển như thế không? (Chi tiết để bát phân trước kẻ tham nhũng, bảo rằng nếu muốn vơ tiền thì phải “ăn cứt”, hắn cầm ngay cái bát). Có người trả lời rất hay rằng: “Đã đến lúc sự thực phải được nêu ra như nó vốn có. Đó mới là văn chương”.

Bài 2: Sách trong lòng người

“Di tử nhất quỹ ngọc

Bất như nhất quỹ thư

Thư trung tự hữu ngọc

(Ấu học ngũ ngôn thi)

Dịch nghĩa:

Để cho con hòm ngọc

Không bằng để hòm sách

Trong sách tự có ngọc

Tôi đưa vài quyển truyện cho một số trẻ con đọc, phần đông thích Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, số ít thích Truyện cổ Andersen Lẵng quả thông của Pautovsky, và gần như không em nào thích Hoàng tử bé của Saint Exupery. Có lẽ nếu làm một trắc nghiệm người từ nhỏ đã thích đọc sách khó hiểu hẳn cuộc đời phải bất trắc hơn người chỉ đọc được sách dễ hiểu. Người thông minh phạm vi hoạt động lớn hơn, nhiều quan hệ hơn người ngu đần, do vậy mà cũng gặp nhiều rủi ro hơn. Thánh nhân đãi khù khờ chính là chỗ này. Gần đây, rất nhiều trẻ không đọc bất cứ sách nào, kiến thức chúng thu lượm được hoàn toàn thông qua chơi game và chat qua mạng, nhưng chúng không phải là những đứa bé trong lành. Cách đây 30 năm, nhiều trẻ con đọc cả Hồng Lâu Mộng Liêu trai chí dị. Thế giới và con người chỉ khoảng 20 năm nay hoàn toàn đổi khác. Không thể căn cứ vào những người đọc nhiều để đánh giá những người đọc ít. Con người bây giờ thích được thỏa mãn và kích thích vào các giác quan, dù rất thụ động, cái gì phải suy ngẫm nhiều và sâu người ta thường tránh ra. Lại không ít người tài cao học rộng vẫn bất hạnh nghèo khổ, nhiều người ít học lười biếng nhanh chóng thành đạt giàu có, vậy thì biết noi theo ai đây, huống hồ có hạnh phúc hay không lại là chuyện khác.

Ở làng, thấy có hai anh chàng cầm gạch non thách nhau viết đúng tên mình lên tường. Thì ra cả hai đều chưa học qua lớp một, không biết đọc biết viết. Nhưng cả hai đều khỏe mạnh trực tính, nuôi dạy con cái tốt. Một người quanh năm quét dọn cho chùa làng, sư cụ bảo với tôi: “Người này chắc lên Niết bàn trước chúng ta.” Ông Bảo Hưng, một chủ doanh nghiệp may có tiếng, con nhà địa chủ chưa kịp học đã chạy bán xới lên Hà Nội làm thuê, nhưng ông từng trải, và lúc nào cũng tự học bằng cách đọc sách. Thấy bài thơ hay, như Màu tím hoa sim của Hữu Loan, ông phô-tô thành vài bản, gọi con gái lên và đưa cho. Một cảnh thật xúc động. Ông khoe: “Tôi vừa mua một cây cảnh 72 triệu, và mua một bức tranh 5 triệu”. Tôi nói: “Sao anh không mua một bức tranh như mua cái cây”. Bảo Hưng đáp: “Muốn hiểu cây phải mất 15 năm, hiểu tranh cũng vậy, mà tôi thì hết thời gian rồi. Cái cây thì sau này con tôi có thể bán được, còn bức tranh nếu bán đi tôi cũng ngượng”. Đấy là lời nói của người tay trắng mà thành triệu phú.

Cha tôi trước khi đọc bộ Nho giáo của Trần Trọng Kim thường thắp mấy nén nhang. Có lần đọc một tiểu thuyết, đến đoạn ngày đầu con trai đi học, bà mẹ là áo cho con, mà khóc nhiều đến mức không phải vẩy nước vào áo nữa, ông bỗng sụt sịt chấm mắt. Là một cán bộ nghèo, ông không bao giờ là quần áo, trừ dịp lễ Tết đều do chị tôi là cho. Chị tôi thường ngậm một ngụm nước to rồi phun như mưa vào áo quần, nước mắt không thể nào nhiều như vậy được. Thế hệ cha tôi thật dễ xúc động, cũng dễ bị lừa, sau này tôi nghĩ hồn nhiên hạnh phúc hơn, cái gì cũng biết rành rọt. Hình như Puskin viết: Ban ngày tôi bị lừa/ Đêm mơ tôi vẫn thích.

Trong Liêu trai chí dị có câu chuyện, gã học trò nọ dốt nát đi thi được một người nhắc bài, gã hỏi người nhắc mình sao anh lại thông kim bác cổ như vậy. Tay này đáp: “Ta cũng vốn là học trò thi mãi vẫn trượt, chết đi tức khí hóa thành con mọt sách.” Kẻ đọc sách xưa là một giai tầng được kính trọng. Người xưa nói: Mọi nghề đều hèn hạ/ Chỉ có đọc sách là cao siêu. Đọc sách, đi thi, làm quan là chương trình làm của bọn kẻ sĩ. Ngày nay ai cũng đọc sách, nên kẻ đọc sách chẳng có gì quan trọng nữa. Trước đây sách ít nên người ta ham đọc, bây giờ sách nhiều người đọc lại ít đi. Trước đây dẫn dắt tư tưởng là các triết gia, các nhà văn hóa, bây giờ là các nhà kinh doanh. Những người xưa kia cưỡi lạc đà, thuyền buồm rong ruổi sa mạc và biển, nay họ cưỡi máy bay và nặn ra các chính phủ. Có ít người đọc sách cho vui, có nhiều người đọc sách để kiếm tiền. Ở thế kỷ 19, muốn có quyển sách để đọc không dễ, có sách lại phải biết chữ Hán chữ Nôm. Giữa thế kỷ 20, sách vở bắt đầu nhiều lên, lại in bằng quốc ngữ, số lượng tri thức tăng lên hàng trăm lần so với thời phong kiến. Nhưng sách càng dễ kiếm, dễ đọc thì trí thức giả càng nhiều. Hỡi ôi nếu đúng theo chương trình thì ta có tận những 20 ngàn ông tiến sĩ. Song tăm và ớt thì mua của Thái, chăn và gối thì mua của Tàu, phim thì mua của Hàn Quốc, chưa kể các mặt hàng công nghiệp điện tử cao cấp…thết thì nhiều trí thức thế, liệu hàng nội địa có chiếm được thị trường không. Khi con cái người có tiền đều cho đi học nước ngoài cả, không khéo mực lại đọng trên nghiên sầu.

Phan Cẩm Thượng

Written by tristhefall

May 6, 2007 at 1:38 am

Posted in Common

2 Responses

Subscribe to comments with RSS.

  1. cam on bac.

    Col

    May 17, 2008 at 2:39 am

  2. “Thật đáng sợ người nào cả đời chỉ đọc một quyển sáchNhưng nếu là quyển Kinh Thánh thì được” Victor Hugo

    dk

    November 14, 2008 at 3:29 am


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: